Anesteziolozi – malobrojni koji drže sistem budnim

Postoji izreka da su pametni ljudi odlični u rešavanju onih problema koje mudri ljudi uspevaju da izbegnu. Polazeći od toga, nameće se pitanje: kada je bio krajnji trenutak za delovanje u pravcu sprečavanja deficita anesteziologa u Srbiji, a da bi to delovanje mogli opisati kao mudro i pravovremeno? Kakva je situacija po tom pitanju u Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj i Crnoj Gori?

Jedan od jasnih signala upozorenja pojavio se 2012. godine, objavljivanjem preglednog rada „Perioperative medicine: the future of anaesthesia?“ u British Journal of Anaesthesia, čiji je autor profesor Mike Grocott sa Univerziteta u Southamptonu. Iako formalno postavlja pitanje, ovaj rad suštinski artikuliše već započetu promenu paradigme u razumevanju uloge anesteziologa: od usko definisane intraoperativne funkcije ka sveobuhvatnoj odgovornosti za perioperativnu medicinu, odnosno medicinu pre, tokom i nakon hirurškog zahvata. Simptomatično, taj tekst započinje citatom Džona F. Kenedija iz govora u Frankfurtu 1963. godine: „Vreme i svet ne stoje. Promena je zakon života. Oni koji su zagledani isključivo u prošlost ili sadašnjost, zasigurno će propustiti budućnost.“ Time se već na početku naglašava da je reč o strukturnoj, a ne prolaznoj promeni u profesiji.

Imajući u vidu značaj ovog rada i njegovu kasniju citiranost u međunarodnoj stručnoj zajednici, uzećemo 2012. godinu kao simboličnu tačku razgraničenja između, s jedne strane, pravovremenog prepoznavanja problema i početka delovanja, a s druge strane, odloženog prepoznavanja problema i odloženog rešavanja istog.

Analitička obrada kapaciteta i sistemske ranjivosti

Ovu analiza kadrovskih kapaciteta anesteziologije i intenzivne medicine u Srbiji, Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj i Crnoj Gori, zasnivali smo na zvaničnim zdravstveno-statističkim publikacijama iz perioda 2022–2024. Podatke smo standardizovali na 100.000 stanovnika, kako bi se omogućila relativna poređenja između sistema različite veličine. Ovakav pristup, iako nužno ograničen dostupnošću izvora, omogućio nam je solidan uvid u realnu situaciju na terenu.

Regionalni kapaciteti i relativna dostupnost

Osnovne kvantitativne pokazatelje do kojih smo došli prikazali smo u sledećoj tabeli:

Srbija i Hrvatska, dakle, imaju približan apsolutni broj anesteziologa, međutim, ako te brojke smestimo uz brojnost populacije, Hrvatska, sa više od 26 anesteziologa i intenzivista na 100.000 stanovnika, bez ikakve sumnje je u znatno boljoj situaciji u odnosu na Srbiju, koja ostaje ispod 17.

Ova razlika je tolika da bi teško mogla biti objašnjena isključivo ekonomskim faktorima, te zasigurno oslikava i kvalitetniju dugoročnu politiku usmerenu na reprodukciju kadra anesteziologa. Manji sistemi, Federacija BiH, Republika Srpska (BiH) i Crna Gora, funkcionišu sa izrazito uskom bazom, i sa kritično niskim brojem anesteziologa na 100.000 stanovnika, toliko niskim da reč “funkcionišu” treba uzeti sa rezervom.

Obrazovni kapaciteti i mehanizmi obnove

Podatke o broju lekara na specijalizaciji iz anesteziologije, reanimatologije, i intenzivne medicine pronašli smo samo za Srbiju i Hrvatsku, i ti brojevi zasigurno pokazuju Hrvatska nastavlja, a da joj se Srbija priključuje, u ispravnom pozicioniranju pitanja broja anesteziologa kao jednom od temeljnih pitanja čitavog zdravstvenog sistema. Svakako da situacija kada se generacijska obnova ne odvija kontinuirano, već u talasima, može dovesti do brojnih problema, ali je isto tako činjenica da je bolje da zanavljanje kadrova postoji i u ovakvim talasima, nego da se uopšte ne događa.

Ova analiza se ekskluzivno fokusirala na brojnost kadra, izostavljajući ostale bitne faktore, poput obučenosti i motivisanosti. Intenzivan režim rada, naročito u sistemima sa brojnim dežurstvima, povećava rizik profesionalnog sagorevanja, što dodatno umanjuje funkcionalni kapacitet i podstiče odliv kadra. U takvim uslovima, balansiranje između urgentnog i elektivnog programa postaje trajni organizacioni izazov, često rešavan na štetu dugoročnog planiranja.

Po brojnosti anesteziologa, Srbija se ne nalazi na samom dnu međunarodnih poređenja, ali se ne može svrstati ni među zemlje koje su na vreme uspostavile održive modele kadrovskog planiranja. Postavlja se, stoga, pitanje da li je Srbija delovala proaktivno u pogledu planiranja kadrovskih potreba u anesteziologiji. Prema dostupnim podacima i javno vidljivim strateškim dokumentima, sistematske mere u tom periodu uglavnom su izostajale. Tek krajem 2022. godine anesteziologija, reanimatologija i intenzivna terapija uvrštene su na listu deficitarnih specijalizacija, čime su formalno priznati postojeći strukturni problemi i najavljene korektivne mere. Ovaj korak usledio je više od decenije nakon što su na međunarodnom nivou jasno artikulisani trendovi širenja profesionalnih zaduženja anesteziologa, kao i nakon pandemije COVID-19, koja je dodatno ogolila ranjivost sistema.

Vraćajući se na izreku o razlici između mudrosti i pameti sa početka ovog teksta, možemo sa sigurnošću reći da Srbija po pitanju brojnosti kadra anesteziologa nije delovala mudro, a samo gledanjem kroz prste to delovanje bi mogli podvesti pod pametno.

Reference:

Zdrаvstvеnо-stаtističкi gоdišnjак Rеpubliке Srbiје, 2024.

Hrvatski zdravstveno-statistički ljetopis za 2023. godinu

Zdravstveno statistički godišnjak Federacije BiH 2024.

Zdravstveno stanje stanovništva Republike Srpske, 2023.

Statistički godišnjak o zdravlju stanovništva i zdravstvenoj zaštiti u Crnoj Gori, 2022.