Poremećaj pažnje sa hiperaktivnošću (attention-deficit/hyperactivity disorder – ADHD) karakteriše izražena klinička heterogenost. Iako se u dijagnostičkoj praksi razlikuju pretežno nepažljivi, pretežno hiperaktivno-impulsivni i kombinovani tip, ova podela zasnovana je na simptomima i ne mora nužno odražavati neurobiološku organizaciju poremećaja. U radu objavljenom u JAMA Psychiatry (februar 2026), Pan i saradnici ispitali su da li normativno modelovanje osobina mrežne organizacije mozga može omogućiti precizniju stratifikaciju dece sa ADHD-om.
Studija je sprovedena kao višecentrično istraživanje slučaj–kontrola, uz spoljašnju proveru nalaza u nezavisnoj kohorti. Prva grupa obuhvatila je 446 dece sa ADHD-om i 708 tipično razvijene dece, dok je u validacionoj kohorti analizirano 554 dece sa ADHD-om i 123 kontrole. Na osnovu T1 MRI snimaka formirane su mreže morfometrijske sličnosti mozga, u kojima su pojedini regioni predstavljeni kao čvorovi, a njihova morfološka sličnost kao veze.
Za svaki region analizirane su tri osobine mrežne organizacije: centralnost po stepenu (broj i jačina direktnih veza regiona), efikasnost čvora (njegova uključenost u razmenu informacija unutar mreže) i koeficijent učešća (raspodeljenost veza između različitih funkcionalnih celina mreže).
Za svaku od ovih mera izrađen je normativni model na osnovu tipično razvijene populacije, uz kontrolu za uzrast i pol. Time je za svakog ispitanika procenjeno odstupanje od očekivanih vrednosti u populaciji, izraženo kao z-vrednost, pri čemu su značajna odstupanja definisana pragom |z| ≥ 2.
Da bi izdvojili zajedničke obrasce odstupanja kroz više analiziranih mera, autori su primenili objedinjenu statističku analizu, a potom i algoritam za razdvajanje podgrupa unutar ADHD populacije, kojim su identifikovani potencijalni biotipovi. Dobijeni obrasci odstupanja dodatno su upoređeni sa raspodelom neurotransmiterskih receptora i funkcionalnim mapama kognitivnih procesa iz velikih meta-analitičkih baza podataka.
U poređenju sa tipično razvijenom populacijom, deca sa ADHD-om pokazivala su odstupanja u organizaciji mrežnih čvorišta mozga. Veći broj ispitanika imao je najmanje jedno izraženo odstupanje u analiziranim parametrima, a u poređenju sa kontrolnom grupom zabeležen je veći broj takvih odstupanja po ispitaniku, naročito u centralnosti po stepenu i koeficijentu učešća. Razlike u efikasnosti čvora bile su manje izražene.
Na nivou pojedinačnih regiona, odstupanja su najčešće zahvatala orbitofrontalni korteks, prednji cingularni korteks, strijatum, globus pallidus, hipokampus i gornji frontalni girus. Orbitofrontalni korteks izdvojio se kao zajednički region kroz više analiziranih mera, što ukazuje na njegovu centralnu ulogu u mrežnim promenama kod ADHD-a.
Primena algoritma za razdvajanje podgrupa izdvojila je tri biotipa:
| Biotip | Dominantne moždane strukture | Klinički tip i tok |
|---|---|---|
| 1 | Medijalni prefrontalni korteks, globus pallidus | Kombinovani tip + izražena emocionalna disregulacija; perzistentniji emocionalni simptomi |
| 2 | Prednji cingularni korteks, globus pallidus | Pretežno hiperaktivno-impulsivni tip |
| 3 | Gornji frontalni girus | Pretežno nepažljivi tip |
Prvi biotip karakterisale su najizraženije mrežne promene i klinički je odgovarao kombinovanom tipu sa izraženom emocionalnom disregulacijom, uz dominantna odstupanja u medijalnom prefrontalnom korteksu i globus pallidusu. Drugi biotip bio je povezan sa pretežno hiperaktivno-impulsivnim tipom i promenama u krugu prednji cingularni korteks – globus pallidus. Treći biotip odgovarao je pretežno nepažljivom tipu, sa dominantnim odstupanjima u gornjem frontalnom girusu.
Kliničke razlike između biotipova bile su statistički značajne, naročito u domenu hiperaktivnosti i impulsivnosti. U longitudinalnom praćenju, biotip sa izraženom emocionalnom disregulacijom pokazivao je perzistentniji tok emocionalnih simptoma.
Analiza raspodele neurotransmiterskih sistema pokazala je da su obrasci mrežnih odstupanja različitih biotipova prostorno povezani sa određenim neurotransmiterskim sistemima. Biotip sa emocionalnom disregulacijom pokazivao je povezanost sa serotoninskim, dopaminskim, holinergičkim i histaminergičkim sistemima. Kod hiperaktivno-impulsivnog tipa uočene su veze sa glutamatergičkim i kanabinoidnim sistemima, dok je kod pretežno nepažljivog tipa zabeležena selektivnija povezanost sa serotoninskim receptorima. Autori naglašavaju da se radi o prostornim podudarnostima, a ne o direktnom merenju promena u receptorima kod ispitanika.
Primena modela na nezavisnu kohortu potvrdila je postojanje tri biotipa sa sličnim obrascima mrežnih odstupanja i kliničkih karakteristika, čime je potvrđena reproduktivnost nalaza.
Autori ističu da identifikovani biotipovi mogu predstavljati različite tačke duž dimenzionalnog spektra, a ne strogo odvojene kategorije, kao i da mrežni obrasci izvedeni iz morfometrijskih podataka zahtevaju oprez u tumačenju. Deo ispitanika je ranije primao terapiju za ADHD, što predstavlja dodatno ograničenje.
Rezultati ovog rada ukazuju da normativno modelovanje mrežne organizacije mozga omogućava izdvajanje tri obrasca odstupanja unutar populacije sa ADHD-om, uz dosledne kliničke i funkcionalne povezanosti i spoljašnju potvrdu nalaza. Nalazi ostaju u okviru istraživačke stratifikacije i ne impliciraju neposredne promene u kliničkoj praksi, ali doprinose razumevanju neurobiološke heterogenosti ADHD-a.